Khó có thể biết chính xác hình phạt thập giá có nguồn gốc từ đâu và từ lúc nào. Qua sử gia Hy-lạp là Hê-rô-đốt (Herodotos), chúng ta biết rằng hình phạt thập giá phát xuất từ Ba-tư vào khoảng thế kỷ VI trước CN. Tuy nhiên, theo các nhà khảo cổ thì trước cả Ba-tư, hình phạt thập giá đã có nguồn gốc xa xưa từ dân Át-sua (Assyria), sau đó được áp dụng tại Ba-by-lon, Mê-đi, Ba-tư, Xy-ri và Ai-cập.
Người Hy-lạp dưới thời A-lê-xan-đê Đại Đế đã áp dụng án tử hình thập giá tại các vùng phía đông Địa Trung Hải từ thế kỷ IV trước CN. Chính A-lê-xan-đê đã cho đóng đinh 2.000 người khi đánh chiếm thành Phê-nix (Phoenix) vào năm 332 trước CN. Hình thức ban đầu có lẽ chỉ là một cây cột gỗ, gọi là giá treo cổ, như sách Ét-te đã kể: “Sẵn có cái giá Ha-man dựng lên để treo cổ ông Moóc-đô-khai” (Et 7,9) và “Ha-man đã bị treo cổ lên cái giá (ấy)” (Et 7,10).
Đến năm 146 trước CN, sau khi đánh bại người Hy-lạp và thống trị toàn vùng Địa Trung Hải, chính quyền Rô-ma đã sử dụng hình phạt thập giá để xử tử những kẻ can tội giết người, trộm cướp hay phản loạn. Tuy nhiên, hình phạt này chỉ áp dụng cho dân chúng thuộc những miền bị Rô-ma đô hộ, chứ không áp dụng cho công dân của họ.
Hình phạt thập giá là một khổ hình tàn nhẫn, làm cho tử tội phải tột cùng đau đớn và nhục nhã, vì trước khi bị đóng đinh, tội nhân phải chịu đánh đòn, bằng một thứ roi tua được gắn những cái móc nhỏ và sắc, có thể móc vào thịt nạn nhân mà lôi ra. Sau đó, tội nhân phải vác thanh gỗ ngang của thập giá ra pháp trường. Khi đến nơi, quân lính sẽ lột sạch quần áo, cột chặt hoặc đóng đinh hai cổ tay tội nhân vào thanh gỗ, trước khi kéo lên, ráp thẳng góc với một cây gỗ đứng đã được dựng sẵn, làm thành hình chữ T, tựa như chữ thập, với bản án được viết trên thanh gỗ ngang.
Bị treo như thế, nạn nhân sẽ chết dần vì ngạt thở và kiệt sức. Nếu muốn kết liễu nhanh kẻ tử tội, quân lính sẽ đánh giập ống chân để tội nhân mất điểm tựa, không thể rướn người lên được để thở và sẽ chết nhanh chóng (x. Ga 19,31). Cực hình có thể kéo dài trong nhiều giờ. Máu rỉ ra và nhỏ xuống từ các vết thương, cơ bắp bị xé toạc, lớp da co lại, các đốt xương gãy bị kéo rời ra… càng làm cho cơn hấp hối thêm đau đớn.
Chính quyền Rôma đã dùng hình khổ thập giá suốt 300 năm để khủng bố, đàn áp những người theo Đức Giêsu Kitô. Đến năm 313, khi Hoàng đế Constantinô I cải đạo sang Kitô giáo thì hình phạt dã man ấy mới bị bãi bỏ.
1. Đức Giêsu chịu đóng đinh và chết trên thập giá
Đức Giêsu chịu khổ hình thập giá là biến cố được cả bốn Tin Mừng thuật lại (x. Mt 27; Mc 15; Lc 23; Ga 19). Giới lãnh đạo Do Thái đã xuyên tạc những lời của Đức Giêsu, khiến Người bị chính quyền Rôma kết tội phản loạn và phải chịu hình phạt đóng đinh thập giá, với lý do được ghi trên tấm bảng ở đỉnh cây thập giá: “Giêsu Nadarét, vua dân Do-thái” (Ga 19, 19; x. Mt 27, 37; Mc 15, 26; Lc 23,38). Sau lệnh đóng đinh của tổng trấn Philatô (x. Mt 27,26), Đức Giêsu bị đưa đi đánh đòn, rồi vác thanh gỗ đến nơi gọi là Gôngôtha, nghĩa là Đồi Sọ (x. Mt 27, 33; Mc 15, 22; Lc 23, 33; Ga 19, 17) để chịu đóng đinh, đúng theo tiến trình của cuộc khổ hình thập giá theo luật Rô-ma.
Biến cố này cũng được các sử gia ngoài Kitô giáo ghi lại. Vào năm 95, sử gia Do-thái Giô-xếp Fla-vi-ô (Josephus Flavius) đã viết: “Vào thời đó, có một người thông thái, đạo đức tốt lành, tên là Giê-su … Ông bị Phi-la-tô kết án và đóng đinh vào thập giá và đã chết …” (Antiquitates Judaicae XVIII, 64). Sau đó, năm 115, sử gia Co-nê-li-ô Ta-xi-tô (Cornelius Tacitus) người Rô-ma cũng đã viết: “Đức Ki-ô, người sáng lập Ki-tô giáo, đã bị Phongxiô Philatô tử hình dưới triều Tibêriô” (Annales XV, 44-45).
Ý nghĩa của thập giá Đức Giêsu Kitô
Từ khi Đức Giêsu chịu đóng đinh và chết trên thập giá, thập giá đã trở thành biểu tượng của Kitô giáo (x. Mt 10, 38; 16, 24; Mc 8, 34; Lc 9, 23; Rm 6, 6 …) và mang ý nghĩa quan trọng trong đời sống Kitô hữu.
2. Thập giá Đức Giêsu: nỗi ô nhục hay cớ vấp ngã
Khi chịu đóng đinh trên thập giá, Đức Giêsu không chỉ đau đớn nơi thân xác mà còn đau khổ trong tinh thần nữa. Các Sách Tin Mừng đã kể lại những lời sỉ nhục phỉ báng cay độc của dân Do thái (x. Mt 27, 39-44; Mc 15,29-32). Đối với người Do thái, kẻ bị treo trên thập giá là kẻ bị nguyền rủa (x. Đnl 21,22-23); phải chết trên thập giá là nỗi ô nhục (x. Gl 3, 13; Hr 12, 2; 13,13). Vì thế, họ khước từ lời rao giảng của các Tông Đồ về Đấng Kitô chịu đóng đinh, “điều mà người Do thái coi là ô nhục không thể chấp nhận, và dân ngoại cho là điên rồ” (1 Cr 1,23).
3. Mầu nhiệm thập giá Đức Giêsu đem lại ơn cứu độ
Cái chết của Đức Giêsu trên thập giá là hành động cứu độ của Thiên Chúa, đồng thời là sự hy sinh tự nguyện của Đức Giêsu vì yêu thương (x. Ga 15, 13). Trong những lần báo trước cuộc Thương Khó, Đức Giêsu đều nhấn mạnh đến tính cần thiết của thập giá (x. Mt 16, 21 ; Mc 8, 31 ; Lc 9, 22). Và sau khi sống lại, Đức Giêsu nhắc cho hai môn đệ trên đường Emmau rằng: “Nào Đấng Kitô chẳng phải chịu đau khổ rồi mới vào trong vinh quang của Người sao ?” (Lc 24, 26). Nhờ cái chết của Đức Giêsu trên thập giá mà nhân loại được cứu độ, vì thế thánh Phêrô khẳng định rằng: “Ngoài Người ra, không ai đem lại ơn cứu độ; vì dưới gầm trời này, không có một danh nào khác đã được ban cho nhân loại, để chúng ta phải nhờ vào danh đó mà được cứu độ” (Cv 4, 12).
4. Thập giá Đức Giêsu: biểu lộ vinh quang Thiên Chúa
Đối với tác giả Tin Mừng thứ tư, thập giá còn là sự biểu lộ vinh quang Thiên Chúa. Chính nơi thập giá mà Đức Giêsu được tôn vinh. Theo thánh Gioan, khi được giương cao lên khỏi mặt đất, tức là chịu treo trên thập giá, cũng chính là lúc Đức Giêsu được tôn vinh: “Khi các ông giương cao Con Người lên, bấy giờ các ông sẽ biết Tôi Hằng Hữu” (Ga 8, 28); “Phần tôi, một khi được giương cao khỏi mặt đất, tôi sẽ kéo mọi người lên với tôi” (Ga 12, 32).
Thánh Gioan đã diễn tả cuộc khổ hình của Đức Giêsu như một nghi lễ phụng vụ khi Người uy nghi tiến tới thập giá với tấm áo choàng đỏ khoác trên mình và với vòng gai làm vương miện (Ga 19, 2), cùng với bản tuyên ngôn rằng “Giêsu Nadarét, vua dân Dothái” (Ga 19, 19). Chính trên thập giá, Đức Giêsu đã khai sinh Giáo Hội khi Người trao Thần Khí (Ga 19, 30) và từ cạnh sườn của Người, “máu cùng nước” chảy ra (Ga 19, 34) làm phát sinh các bí tích của Hội Thánh.
Thánh Phaolô cũng đề cao thập giá là sự biểu lộ vinh quang của Đức Giêsu. Bởi vì qua cái chết trên thập giá, Đức Giêsu được Thiên Chúa tôn vinh vượt trên mọi loài thụ tạo và vượt trên tất cả vũ hoàn (x. Ep 1, 10), khi Người phục sinh và lên ngự bên hữu Thiên Chúa:
“Người lại còn hạ mình, vâng lời cho đến nỗi bằng lòng chịu chết, chết trên cây thập tự. Chính vì thế, Thiên Chúa đã siêu tôn Người và tặng ban danh hiệu trổi vượt trên muôn ngàn danh hiệu” (Pl 2, 8-9).
Mùa Chay thánh năm 2024